یک استارتاپ آمریکایی در تلاش است ایمنی فناوری ویرایش ژن را برای درمان بیماری‌های ژنتیکی اثبات کند
یک شرکت نوآور در آمریکا در حال توسعه فناوری ویرایش ژنتیکی جنین برای حذف جهش‌های بیماری‌زا است. این پروژه امید تازه‌ای برای پیشگیری از بیماری‌های ارثی ایجاد کرده، اما هم‌زمان بحث‌های جدی اخلاقی و علمی را نیز به همراه دارد.
ویرایش ژنتیکی جنین؛ گامی بزرگ یا چالشی اخلاقی؟
فناوری ویرایش ژن طی سال‌های اخیر پیشرفت چشمگیری داشته و اکنون برخی پژوهشگران معتقدند می‌توان از آن برای جلوگیری از انتقال بیماری‌های ارثی به نسل‌های آینده استفاده کرد.
استارتاپ آمریکایی Origin Genomics یکی از شرکت‌هایی است که روی توسعه ابزارهای پیشرفته ویرایش ژنتیکی کار می‌کند. هدف این شرکت، اصلاح جهش‌های ژنتیکی در مراحل اولیه رشد جنین است تا احتمال انتقال بیماری‌های ارثی به فرزندان کاهش یابد.
با وجود این، این فناوری همچنان یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات علم پزشکی محسوب می‌شود و بسیاری از متخصصان نسبت به پیامدهای بلندمدت آن هشدار می‌دهند.
فناوری Origin Genomics چگونه عمل می‌کند؟
محققان این شرکت از جنین‌هایی استفاده می‌کنند که توسط خانواده‌های دارای سابقه بیماری‌های ژنتیکی، با رضایت کامل، برای اهداف تحقیقاتی اهدا شده‌اند.
دانشمندان ابتدا سلول‌های بنیادی استخراج‌شده از این جنین‌ها را بررسی می‌کنند و سپس ابزارهای جدید ویرایش ژن را روی آن‌ها آزمایش می‌کنند تا مشخص شود آیا امکان اصلاح دقیق جهش‌های ژنتیکی بدون ایجاد آسیب‌های ناخواسته وجود دارد یا خیر.
این آزمایش‌ها در مرحله تحقیقاتی قرار دارند و هیچ جنین ویرایش‌شده‌ای برای بارداری یا تولد نوزاد مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.
هدف اصلی؛ جلوگیری از بیماری‌های ارثی
به گفته مدیرعامل این شرکت، هدف پروژه تنها درمان بیماری‌های ژنتیکی شدید و ارثی است؛ بیماری‌هایی مانند:
- بیماری هانتینگتون
- فیبروز کیستیک
- برخی سرطان‌های ارثی
- بیماری تای‌ساکس
- سایر اختلالات ژنتیکی نادر
به اعتقاد پژوهشگران، اگر بتوان جهش‌های بیماری‌زا را پیش از تولد اصلاح کرد، بسیاری از خانواده‌ها دیگر مجبور نخواهند بود نسل‌های بعدی خود را در معرض این بیماری‌ها ببینند.
استفاده از هوش مصنوعی در ویرایش ژنتیکی
Origin Genomics علاوه بر جنین‌ها، روی سلول‌های بنیادی القایی و سلول‌های انسانی دارای جهش‌های ژنتیکی نیز تحقیق می‌کند.
این شرکت از الگوریتم‌های هوش مصنوعی برای طراحی نسل جدید ابزارهای ویرایش ژن استفاده می‌کند تا دقت اصلاح DNA افزایش یافته و احتمال ایجاد تغییرات ناخواسته کاهش پیدا کند.
چرا ویرایش ژنتیکی جنین هنوز ممنوع است؟
در بسیاری از کشورها، از جمله ایالات متحده، استفاده از جنین‌های ویرایش‌شده برای تولد نوزاد مجاز نیست.
دلیل این محدودیت، نگرانی درباره انتقال دائمی تغییرات ژنتیکی به نسل‌های آینده و نبود شواهد کافی درباره ایمنی این فناوری است.
در سال ۲۰۱۸، اعلام تولد نخستین نوزادان ویرایش ژنتیکی‌شده در چین واکنش گسترده جامعه علمی را برانگیخت و باعث شد بحث‌های اخلاقی درباره این فناوری بیش از گذشته مطرح شود.
نگرانی‌های دانشمندان و متخصصان اخلاق پزشکی
اگرچه فناوری‌های جدید مانند Prime Editing و Base Editing نسبت به روش‌های قدیمی دقت بیشتری دارند، بسیاری از دانشمندان معتقدند هنوز برای استفاده بالینی از آن‌ها زود است.
مهم‌ترین نگرانی‌های مطرح‌شده عبارت‌اند از:
- ایجاد جهش‌های ناخواسته در DNA
- انتقال تغییرات به نسل‌های آینده
- نبود اطلاعات کافی درباره پیامدهای بلندمدت
- احتمال استفاده تجاری و غیرمسئولانه از فناوری
برخی پژوهشگران هشدار می‌دهند که شتاب‌زدگی در این حوزه می‌تواند اعتماد عمومی به تحقیقات ژنتیکی را کاهش دهد.
آیا این فناوری راه را برای «نوزادان سفارشی» باز می‌کند؟
یکی از بزرگ‌ترین دغدغه‌های متخصصان اخلاق زیستی، احتمال استفاده از ویرایش ژن برای انتخاب ویژگی‌های غیرپزشکی است.
منتقدان نگران‌اند که در آینده از این فناوری برای انتخاب ویژگی‌هایی مانند:
- هوش
- قد
- ظاهر
- توانایی‌های ورزشی
استفاده شود؛ موضوعی که می‌تواند مسائل اخلاقی، اجتماعی و حقوقی گسترده‌ای ایجاد کند.
در مقابل، مسئولان شرکت Origin Genomics تأکید می‌کنند که هدف آن‌ها صرفاً پیشگیری از بیماری‌های ژنتیکی است و هیچ برنامه‌ای برای تغییر ویژگی‌های ظاهری یا افزایش توانایی‌های انسان ندارند.
امید خانواده‌های درگیر بیماری‌های ارثی
برخی خانواده‌هایی که سال‌ها با بیماری‌های ژنتیکی دست‌وپنجه نرم کرده‌اند، این فناوری را فرصتی برای جلوگیری از انتقال بیماری به فرزندان خود می‌دانند.
یکی از زوج‌های شرکت‌کننده در این پروژه که سابقه ابتلا به یک بیماری ارثی مرتبط با سرطان روده بزرگ در خانواده خود دارند، بخشی از جنین‌های حاصل از لقاح آزمایشگاهی را برای تحقیقات اهدا کرده‌اند.
آن‌ها امیدوارند پیشرفت این فناوری در آینده امکان تولد فرزندانی سالم و بدون جهش ژنتیکی را فراهم کند.
آینده ویرایش ژنتیکی جنین
پژوهشگران معتقدند برای استفاده بالینی از این فناوری، به سال‌ها تحقیق، آزمایش و نظارت دقیق نیاز است.
هرگونه تصمیم درباره استفاده از ویرایش ژنتیکی در جنین انسان باید با مشارکت دانشمندان، پزشکان، متخصصان اخلاق زیستی، قانون‌گذاران و نمایندگان جامعه اتخاذ شود تا علاوه بر بهره‌گیری از مزایای علمی، از سوءاستفاده‌های احتمالی نیز جلوگیری شود.
جمع‌بندی
ویرایش ژنتیکی جنین یکی از پیشرفته‌ترین و در عین حال حساس‌ترین حوزه‌های پزشکی نوین است. این فناوری می‌تواند در آینده به پیشگیری از برخی بیماری‌های ارثی کمک کند، اما هنوز پرسش‌های مهمی درباره ایمنی، پیامدهای بلندمدت و ملاحظات اخلاقی آن بی‌پاسخ مانده است.
در حال حاضر، پژوهش‌ها در این زمینه ادامه دارد و استفاده از جنین‌های ویرایش‌شده برای تولد نوزاد در بسیاری از کشورها مجاز نیست. به همین دلیل، هرگونه پیشرفت در این حوزه نیازمند شواهد علمی قوی، نظارت دقیق و چارچوب‌های قانونی شفاف خواهد بود.